II. Powstanie miasta Neu Bendschen – Nowy Zbąszyń - Zbąszynek

Po zakończeniu I wojny światowej, w związku z wytyczeniem granicy między Polską a Niemcami- ustalonej Traktatem Wersalskim w 1918 roku, miasto Zbąszyń wraz ze stacją kolejową przypadło w  całości stronie polskiej. W tej sytuacji Niemcy nie posiadając po swojej stronie większej granicznej stacji kolejowej oraz urzędów celnych, zmuszeni byli do podjęcia budowy nowego węzła kolejowego. Początkowo zamierzano realizować inwestycję na polach Dąbrówki Wlkp., ale ówcześni właściciele ziem- głównie Polacy- nie wyrazili zgody na sprzedaż swoich pól. Rozpoczęto więc budowę całego węzła kolejowego na polach chłopów ze wsi Chlastawa i Kosieczyn, przesuwając cały teren budowy na południe aż pod samą wieś Kosieczyn.

Budowa węzła kolejowego przez Niemców rozpoczęła się w latem 1923 roku, na podstawie opracowanego w 1922 r. generalnego planu budowy pod nazwą „Grenz- und Zollbanhoff– Neu Bentschen”, czyli budowy przygranicznego węzła dróg kolejowych i całej infrastruktury, służącej sprawnemu i nowoczesnemu kierowaniu ruchem pociągów. [1]

Odpowiedzialnym za kształt budynków naziemnych dworca granicznego w latach 1920-1925 był prof. architekt Bruno Möhring. Niezwykłą rolę w historii Neu Bentschen odegrał (do 1929 r.) inż. Friedrich Veil, który nadzorował budowę dworca kolejowego i miasta. Był on niezwykle szanowaną przez mieszkańców osobą, ale niespodziewana jego śmierć, w 1929 r. przerwała działalność, a jego prochy spoczywają na cmentarzu parafialnym w Zbąszynku.

W połowie 1924r. z impetem rozpoczęto budowę dworca osobowego i prowadzono dynamiczne prace przy tworzeniu nowoczesnej stacji towarowej. Dworzec towarowy dzielił się na część otwartą z odpowiednią ilością torów oraz część nakrytą, dla warsztatów naprawczych parowozów, wagonów, budynków zakładowych i celnych. Do części towarowej należała hala odpraw celnych i budynek urzędu celnego.

Pod koniec 1925 r. pierwszy etap budowy stacji granicznej Nowy Zbąszyń był gotów do odbioru. W ciągu niecałych trzech lat wykonano ogrom prac, m.in. przemieszczono 1.900.000 m³ ziemi, położono 50 km torów kolejowych oraz 56 km kabli pod linie telefoniczne, ponadto uzbrojono pod przyszłe budownictwo wiele setek metrów powierzchni, przerzucając 225.000 m³ ziemi pod fundamenty, rowy drogowe i kanały podziemne.

Uroczystości oddania do użytku dworca granicznego w Nowym Zbąszyniu odbyły się 25 listopada 1925 r. W nocy z poniedziałku na wtorek o godz. 0.15 planowo wjechał na dworzec pierwszy w dziejach stacji pociąg towarowy. [2]

Budowę dworca osobowego z wysokimi peronami rozpoczęto w 1926 r., natomiast przyległy tunel powstał w latach 1942- 1944, nakładem pracy robotników przymusowych krajów okupowanych przez III Rzeszę.

Równolegle z budową granicznego węzła kolejowego, na mocy Dokumentu Urzędu Powiatowego w Międzyrzeczu z dnia 15 lutego 1924 roku o lokacji osiedla Neu Bentschen, rozpoczął się etap budowy miasta. Jest to jednocześnie data założenia przyszłego miasta, od której to należy liczyć wszystkie wydarzenia, jubileusze i obchody rocznicowe. [3]

Miasto powstało przy drodze polnej, biegnącej z Dąbrówki do Kosieczyna. Plan budowy obejmował budowę 520 mieszkań, tworzących osiedleńczą kolonię. Zapotrzebowanie na mieszkania zgłosili: 325 mieszkań Deutsche Reichsbahn (kolej), 128 mieszkań potrzebował Zollverwaltung (zarząd ceł), 34 mieszkania Reichspost (poczta niemiecka) i 27 mieszkań Die Grenzpolizei (policja graniczna).

Ponadto zaprojektowano budowę 10- izbowej szkoły wraz z salą gimnastyczną i salą widowiskową, która czasowo służyła wiernym wyznania katolickiego i ewangelickiego jako sala modlitewna. Budowę istniejącego dziś przy Placu Wolności, budynku szkolnego zapoczątkowano 28 maja 1925 r. [4]

Oprócz mieszkań w latach 1925- 1933 zbudowano sześć domów o przeznaczeniu usługowo-handlowym, placówkę gastronomiczną, rzeźnię, piekarnię i mleczarnię oraz urządzono plac sportowy wraz z bieżnią i kręgielnią.

Pod koniec 1924 r. zapadła decyzja budowy budynku administracyjnego urzędu gminy, a w sąsiedztwie budynku zarządu gminy usytuowano dom dla ubogich i schronisko dla bezdomnych, nieco dalej umieszczono szopy taboru gminy i stajnie dla koni.[5]

W listopadzie 1925 roku, gdy oddawano do użytku dworzec kolejowy, Nowy Zbąszyń liczył około 1100 mieszkańców. Wierni kościoła katolickiego zamienili jedną z wolnych izb szkolnych na swoją kaplicę. Natomiast wierni obrządku ewangelickiego korzystali z pomieszczeń dużego baraku, w którym zainstalowano prowizoryczny ołtarz, ambonę harmonium harmonium. Pięć lat później ludność osiedla powiększyła się do 1600 osób. W tej sytuacji zarząd budowy osiedla na spotkaniu w Pile 11 maja 1927 r. ustalił warunki budowy kościoła ewangelickiego (dziś kościoła parafialnego). Kompleks kościelny zaprojektował Radca Kolei Państwowych Beringer przy współudziale architekta Kusche. Budowę rozpoczęto w sierpniu 1928 r., a 23 marca 1930 roku kościół został uroczyście poświęcony.

Budowa kościoła katolickiego (aktualnego kościoła filialnego pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła) trwała od 01 września 1929r. do 12 grudnia 1930 r. Głównym inicjatorem budowy kościoła był Proboszcz Kosieczyna ks. Herbert Abendroth. Projekt wykonał Radca Kolei Państwowych Beringer przy współudziale architekta Steinbach. Poświęcenie świątyni nastąpiło w dniu 29 czerwca 1931 r. ku czci Św. Apostołów Piotra i Pawła.

Budowa świątyń obu wyznań chrześcijańskich zakończyła cykl inwestycji budowlanych w latach 1924- 1933. [6]

Za „czasów niemieckich” liczba mieszkańców Nowego Zbąszynia, do momentu wybuchu II wojny światowej tj. w latach 1938- 1939, wynosiła około 2.200 osób, w przeważającej części byli to pracownicy kolei. [7]

W latach 1942- 1944, czyli w okresie trwania II wojny światowej wybudowano tunel przejścia podziemnego dla podróżnych na dworcu osobowym. Tunel ten budowali jeńcy francuscy i rosyjscy.

W dniu 26 stycznia 1945 r. władze niemieckie wydały nakaz opuszczenia miasta przez wszystkich mieszkańców, a za dwa dni 28 stycznia 1945 roku miasto całkowicie już opustoszało. W mieście, na placach i ulicach, nie było żywej duszy. Mieszkańcy, funkcjonariusze celni, żołnierze straży granicznej, słowem wszyscy, opuścili miasto i posterunki pracy. Pozostała jedynie duża grupa przymusowych robotników, którym za daleko było pieszo w śnieżnej zimie wracać do domu.[8]

W wyniku działań wojennych 27 stycznia 1945 r. do miasta wkroczyli żołnierze 1 Armii Pancernej Gwardii, wchodzącej w skład 1 Frontu Białoruskiego dowodzonej przez gen. Michaiła Katukowa.

Od miesiąca maja 1945 roku nastąpił silny przypływ ludności repatriowanej z województw wschodnich oraz z Polski centralnej. Poza tym osiedliło się tu wiele osób powracających z robót przymusowych oraz obozów pracy i obozów koncentracyjnych.

Prawa miejskie Zbąszynek uzyskał w 1945 roku, a liczba ludności wynosiła ponad 1700 osób.

22 maja 1945 r. w budynku przy ul. Długiej (aktualnie należącym do parafii) otwarto Publiczną Szkołę Powszechną w Zbąszynku. Organizatorem i kierownikiem szkoły była długoletnia nauczycielka matematyki Wanda Dec - Konon. W pierwszym miesiącu funkcjonowania placówki naukę rozpoczęło 42 uczniów, ale ilość ich z miesiąca na miesiąc wzrastała i do 15 lipca 1945 r. tj. do czasu zakończenia nauki w tym budynku, osiągnęła liczbę 70 uczniów. Po opuszczeniu w okresie wakacji obiektu przy placu Wolności przez wojska radzieckie- Publiczna Szkoła Powszechna znalazła tam swoją stałą (do czasu powstania Gimnazjum) siedzibę.[9]

Po II wojnie światowej nastąpiło szybkie zagospodarowanie miasta, a węzeł kolejowy stał się jednym z największych i najwspanialszych w Zachodniej Dyrekcji Okręgu Kolei Państwowych. W 1946 r. do życia powołano Publiczną Średnią Szkołę Zawodową. Szkoła kształciła wysoko wykwalifikowane kadry na potrzeby węzła. Miasto w następnych latach żyje właściwie tylko dzięki kolei. Prawie 90% mieszkańców Zbąszynka, czynnych zawodowo, znajdowało pracę na kolei. Węzeł PKP zatrudniał, we wszystkich jednostkach, ponad 4 tysiące osób, z których jednak większa część dojeżdżała do pracy z pobliskich miejscowości. Koleją ze Zbąszynka można było dojechać bezpośrednio do stolic europejskich: Warszawy, Berlina, Paryża, Moskwy, Wilna, Mińska i Kijowa. [10]

O mieszkańcach miasteczka mówiło się jako o braci kolejarskiej, zaangażowanej w rozwój swojego miasta i życia parafialnego.

Po zmianach ustrojowych w 1989 r., z uwagi na reorganizację kolei, zmienił się charakter miasta. Kolej straciła pierwszoplanową pozycję zatrudnienia w mieście, a większość zakładów PKP przeniesiono do Zielonej Góry, Gorzowa i Czerwieńska. Dziś węzeł nie odgrywa znaczącej roli w Zachodniej Dyrekcji Kolei Państwowych w Poznaniu. Olbrzymi majątek kolei wypracowany przez ludzi na przestrzeni ponad 80-lat stoi dziś bezużytecznie i marnieje, co widać to „gołym okiem”.

Jednak z wielką radością można napisać, że mimo tzw. „upadku kolei” w naszym mieście, tj. od 1989 roku na przestrzeni tych minionych 18 lat Zbąszynek wypiękniał jeszcze bardziej. Władze samorządowe w tych latach włożyły ogromny wysiłek w jego dynamiczny rozwój i rozkwit. Powstały nowe zakłady, firmy i sklepy, które znacznie zmniejszyły duże bezrobocie w mieście. Dziś Zbąszynek jest jednym z niewielu miast w woj. lubuskim, w którym jest najniższy wskaźnik bezrobocia. Dzięki dobrej lokalizacji jesteśmy także w centrum produkcji elementów drewnianych, a to za sprawą inwestycji szwedzkiej firmy Swedwood. Firma ta obecnie jest największym zakładem w okolicy i należy do koncernu IKEA i szeregu zakładów kooperujących.

Ciągle zmienia się wygląd estetyczny miasta za sprawą nowych chodników, budynków (które w końcu mają swoich właścicieli) oraz zieleni, która jest pielęgnowana przez mieszkańców i władze samorządowe.

Rok 1963 był początkiem drugiej fazy rozwoju przestrzennego miasta. Od tego roku do chwili obecnej powstały nowe budynki zakładowe, spółdzielcze i budownictwa indywidualnego. Budownictwo mieszkaniowe dynamicznie rozwinęło się w południowo- zachodniej części miasta, zgodnie z perspektywicznym planem rozwoju miasta.

W minionych latach ożywiło się życie kulturalne miasta poprzez organizację różnorodnych imprez, uroczystości organizowanych przez Dom Kultury, w którym młodzież może uczestniczyć także w zajęciach różnorodnych kół zainteresowań. W Domu Kultury istnieje piękna sala widowiskowa i kino oraz sala zabawowa.

Chlubą miasta jest od założona w 1960 r. przez nieżyjącego już Tomasza Kotkowiaka kapela koźlarzy „Kotkowiacy”, której celem jest pielęgnowanie ludowego muzykowania oraz zainteresowanie folklorem koźlarskim. Gra na koźle, którą zazwyczaj wspomagają skrzypce i klarnet jest bardzo popularna na terenach zachodniej Wielkopolski. W 1997 r. powołano Stowarzyszenie Gmin Rzeczpospolitej Polskiej pod nazwą Region Kozła, w skład którego weszły gminy: Babimost, Kargowa, Miedzichowo, Siedlec, Trzciel, Zbąszynek, Zbąszyń. We wszystkich tych gminach grają kapele ludowe, które uświetniają imprezy kulturalne, festyny ludowe, festiwale, zawody sportowe i zabawy taneczne.

Działalność sportowa w mieście realizowana jest na stadionie miejskim przy ul. Sportowej, którego nie powstydziłoby się niejedne miasteczko. Dziś centrum sportowe miasta posiada: dwa boiska do piłki nożnej, bieżnię lekkoatletyczną o pełnym wymiarze, dwa korty do tenisa ziemnego, boisko do piłki siatkowej, plażowej i koszykówki oraz siłownię, zaplecze sanitarne, salkę konferencyjna i kawiarenkę.

Powstały Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji ma swoją lokalizację w Domu Kultury, a zadaniem jego Dyrektora Jerzego Skrzypczaka jest zbliżenie działaczy kultury, kierowników zespołów i klubów sportowych, szefów stowarzyszeń i organizacji oraz mieszkańców gminy w zaspokajaniu potrzeb i zainteresowań kulturalno- oświatowych i sportowych.

Warto wspomnieć również, że miasto Zbąszynek od 1992 r. utrzymuje partnerską współpracę z holenderską gminą Bedum oraz od 2000 r. z niemieckim miastem Peitz.

Dziś Zbąszynek o powierzchni 2,76 km2 liczy niewiele ponad 5000 mieszkańców. Natomiast w całej gminie zamieszkuje ok. 8,5 tys. mieszkańców. W skład gminy Zbąszynek wchodzą następujące jednostki osadnicze: Dąbrówka Wlkp, Boleń, Depot, Saksonki, Broniowo, Rogoziniec, Clastawa, Kosieczyn, Kręcko, Kręcka Winnica, Straszewo, Nowy Gościniec i Zbąszynek.

Nasze miasto wygląda coraz to piękniej i dynamicznie się rozwija, a władze samorządowe, nasi kapłani i wielu parafian aktywnie tworzy dalszą historię naszej małej ojczyzny: parafii i miasta.